Заманча Россия чынбарлыгында Илдар Баязитов фигурасы сирәк һәм күпкырлы феномен булып тора. Ул бер амплуа кысаларына гына сыймый. Имам сыйфатында хезмәт итүне киң күләмле иҗтимагый эшчәнлек белән уңышлы берләштерә. Шулай ук үзен китаплар авторы һәм шагыйрь буларак та танытты. Аның юлы — шәхси инициатива, тирән ышаныч уятучы һәм гомуммилли әһәмияткә ия һәм даими, тотрыклы проектлар.

Илдар Баязитов феномены бүгенге Россия өчен уникаль рухи лидерлык, социаль эшмәкәрлек һәм шигърияттә чагылган тирән фәлсәфи рефлексия кушылмасыннан, хис, уй, гамәлләрнең уртаклыгыннан гыйбарәт. Аның эшчәнлеге «рухани», «җәмәгать эшлеклесе» һәм «шагыйрь» кебек гадәти бүленеш кысаларыннан чыгып, иманы, гамәле һәм сүзләре аерылгысыз булган шәхеснең бердәм, бербөтен образын тудыра. Аның эшенә, иҗатына тирән анализ өч камил йөзенең бер-берсен тулыландыруын һәм аңлашып хәрәкәт итүен күрергә мөмкинлек бирә.

Анализның максималь тулылыгына ирешү өчен Илдар Баязитов феноменын рольләр җыелмасы буларак кына түгел, ә бердәм хәрәкәт итүче синергия, уртак система буларак карарга кирәк. Бу олы һәм уртак юлда һәрбер тирән сукмак башкаларын тулыландырып кына калмый, ә шул бергәлекнең  кирәкле шарты, нәтиҗәсе булып та тора. Аның эшчәнлеге теология-диянәт, социология һәм экзистенциаль психология бергә кушылган бербөтен фәлсәфи-дини доктринаны гамәлдә тормышка ашыру омтылышыннан гыйбарәт.

Яңа форматтагы дин эшлеклесе

 Илдар Баязитов дини эшчәнлеккә аңлы рәвештә, дөньяви филология белеме белән бергә килгән. 2000 елдан ул имам булып хезмәт итә. Ләкин аның бу хезмәткә карашы гадәти дин әһеленең традицион вазифалары кысаларыннан чыгап бик киң җәелә. Аның җитәкчелегендә Казанның «Ярдәм» мәчете (элек «Сөләйман» буларак та билгеле) намаз уку урыны гына түгел, ә чын социаль активлык, мәрхәмәт һәм агарту үзәгенә әверелә.

Мәчет каршындагы сукырлар өчен тернәкләндерү үзәге аңа киң танылу китергән төп проект булды. Бу Россия өчен уникаль оешма, анда күрү сәләте бозылган кешеләр ориентлашу күнекмәләрен генә түгел, ә шунда ук нәшер ителә торган махсус әдәбият аша ислам нигезләрен өйрәнү мөмкинлеген дә ала. Баязитов үзенең мәхәлләсен (җәмгыятен) укытучылардан, табиблардан, журналистлардан һәм волонтерлардан торган нәтиҗәле командага әйләндерде, бу исә бер үк вакытта дистәләгән проектны тормышка ашырырга мөмкинлек бирә. Аның өчен дәгъвәт (чакыру) бүген — мөнбәр вәгазе генә түгел, ә белем бирү, нәшрият һәм хәйрия эше.

Баязитов үзе билгеләп үткәнчә, уңышның төп сере — эшкә җитди карау һәм максималь максатлар куя белү. Җәмәгать эшлеклесе һәм социаль инноватор Илдар Баязитовның иҗтимагый эшчәнлеге аның дини практикасы белән тыгыз бәйләнгән. Ул «Ярдәм – Помощь» гомуммилли хәйрия фонды советы рәисе булып тора, халыкның иң зәгыйфь катламнарына: ятимнәргә, йортсызларга, ДЦП белән авыручыларга, наркоманнарга һәм элеккеге тоткыннарга ярдәм күрсәтә. Аның фәлсәфәсе дәүләт һәм мөселман җәмгыяте мәнфәгатьләренең үтә күренмәлелеге һәм синергиясе принципларына нигезләнә.

Баязитов дини оешмаларның иҗади эше хакимиятнең ышанычын ныгыта һәм җәмгыятьнең тотрыклы үсешенә ярдәм итә, дип ышана. Бу прагматик якын килү аңа Татарстан Республикасы дәүләт структуралары белән нәтиҗәле хезмәттәшлекне җайга салырга һәм үз проектларын федераль дәрәҗәгә чыгарырга мөмкинлек бирде. Үз эшчәнлеге өчен ул күп санлы дәүләт һәм җәмәгать бүләкләренә, шул исәптән «Дуслык» орденына лаек булды, бу аның керткән өлешен югары дәрәҗәдә тануны ассызыклый.

Шәхес архитектурасы: филологиядән хәрәкәт теологиясенә

Баязитов феноменының нигезе аның яшь  вакытында салына. Рус филологиясе факультетын тәмамлаган вакытта ул үзенә тел байлыгын гына түгел, ә аның тирән психологизм һәм «тормыш хакыйкатен» эзләве белән рус әдәби традицияләрен дә сеңдергән. Бу бэкграунд-үткәне аны төп нәрсәгә — сүзнең дә авырлыгы барлыгын, иҗат итәргә һәм җимерергә дә сәләтле икәнлеген аңларга өйрәтте.

Филологиядән теологиягә күчү һөнәр алышыну түгел, ә инструментарийны киңәйтү иде. Аның өчен Коръән һәм хәдисләр теле — архаик текст түгел, ә заманча социаль чакыруларны телгә төгәл тәрҗемә итүне таләп итүче филологиянең югары формасы. Аның динилеге йола-ритуаль түгел, ә эшчәнлек характерында. Аның өчен иман - ул сабыр гына мәрхәмәт көтү халәте түгел, ә үзеңне һәм әйләнә-тирә дөньяны яхшырту буенча өзлексез җиһад әл-Әкбәр (Бөек тырышлык).

Аның «Ярдәм " мәчете - ул гыйбадәт кылу корылмасы гына түгел, ә игелек җитештерү машинасы, кеше газаплары (сукырлык, ятимлек, бәйлелек) чимал булган социаль завод, ә ахыргы продукт — торгызылган кешелек дәрәҗәсе һәм социаль интеграция. Бу контекстта аның имам-хатыйб роле рухи остаз функциясеннән бу катлаулы социаль системаның баш инженеры һәм архитекторы роленә трансформалаша.

Ислам этикасы нигезендә социаль инженерия

Баязитов Ислам этикасын (әхләкне) үз проектлары өчен операцион система сыйфатында кулланучы социаль инженер буларак чыгыш ясый.

Аның төп казанышы — «Ярдәм-Помощь» гомуммилли хәйрия фонды механикасын карап узыйк:

1. Ярдәмне үзәкләштермәү. Иганәчеләр һәм көтеп алучылар булган хәйриячелекнең классик моделеннән аермалы буларак, Баязитов экосистема төзи. Сукырлар өчен тернәкләндерү үзәге - ул байлар йорты түгел, ә университет. Кешеләр биредә ярдәм генә алмыйлар, алар укыйлар, эшлиләр (шул исәптән сукырлар өчен нәшриятта), башкалар өчен остаз булалар. Бу ярдәм объектын аның субъектына әверелдерә.

2. Принцип буларак инклюзивлык. Аның проектлары баштан ук катнаштыру принцибында төзелә. «Ярдәм " мәчетендә сәламәт кешеләр, мөмкинлекләре чикле кешеләр, татарлар һәм руслар, яшьләр һәм картлар янәшә намаз укыйлар. Бу мәҗбүри чара түгел, ә аңлы педагогик алым. Ул «без» һәм «алар» га бүленмәгән идеаль җәмгыятьнең (өммәләр) микромоделен булдыра, практикада кешеләрнең Ходай каршында тигезлек принцибын күрсәтә.

3. Мәгълүмати стратегия. Порталлар төзү info-islam.ru һәм tatar-islam.ru - бу мәгълүмат җиткерү теләге генә түгел. Бу контрнарратив булдыру. Баязитов информацион чорда бушлыкның деструктив идеологияләр белән тулуын аңлый. Аның медиа-проектлары бу бушлыкны иҗади контент белән тутыра: реабилитантларның уңыш тарихлары, Хәнәфи мәзһәбенең дини аңлатмалары, социаль процессларның аналитикасы. Бу идеология өлкәсендә алдан эшләү.

Шигърият экзистенциаль код һәм терапия коралы буларак

Баязитовның шигъри иҗаты өстәмә продукт түгел, бәлки аның шәхес үзәге һәм эшчәнлеген аңлау өчен ачкыч булып тора. Бу эстетика өчен туган шигърият түгел; бу шигърият – алгоритм,  тормышка ашырасы инструкция.

 Терапевтик функция. Баязитов шигырьләре көчле терапевтик потенциалга ия. Алар кризис ноктасында булган кеше өчен язылган.

«Юлдагы ташлар» шигыре туп — туры әйтә: «Киртәләр - җәза да, бәла-каза да түгел,

Ә күзгә күренми торган

Биеклекләрнең яшерен бүләге».

Күрү сәләтен югалткан яки башка тормыш җимерелүенә юлыккан кеше өчен мондый юллама таяну ноктасы булып тора. Ул юанырга түгел, бәлки оптиканы алыштырырга тәкъдим итә: бәлане юлның ахыры итеп түгел, аның яңа этабы итеп карарга куша.

Экзистенциаль навигация. Аның поэзиясе-эчке сәяхәт өчен карта ул. Ярым-дөреслек һәм информацион шау-шу дөньясында ул гади, ләкин фундаменталь хакыйкатьләрне тәкъдим итә: тынлыкның мөһимлеге турында («тынлыкта җавап туа..."), караңгылыкны үзеңнең бер өлеше итеп кабул итү турында («күләгә - ут булмау гына..."), үз тормыш бизәге өчен шәхси җаваплылык турында («язмыш тукымасы») яза. Бу шигырьләр - хәзерге заманның котырынган диңгезендә кеше тотына ала торган якорь.

Рациональ һәм иррациональ синтез. Шагыйрь Баязитов акыл белән тойгыны татулаштыра. Ул бер үк вакытта мантыйк һәм метафора теле белән катлаулы әйберләр (язмыш, ихтыяр иреге, үлем) турында сөйли. Бу аның идеяләрен мистицизмга һәм хорафатларга карамыйча рухилык эзләүче фәнни акыл склады булган заманча кеше өчен аңлаешлы итә.

Ахыр чиктә, Илдар Баязитов феномены - ул заманча Россия җәмгыятендә лидерлыкның яңа тибына булган ихтыяҗга җавап. Ул милли, дини традицияләрдә тамырланган эшлекле гуманизм моделен күрсәтә. Ул динне консервация яки конфликт факторы түгел, ә социаль прогрессның һәм шәхеснең психологик тотрыклылыгының көчле драйверы булырга мөмкин, дип исбатлый. Аның тормышы һәм эше — биографиясе дини тәгълиматтан, социаль практикасы шигъри күзаллаудан аерылгысыз булган бердәм текст. Ә шәхси үрнәге аның вәгазенең төп аргументы булып тора.

Автор һәм шагыйрь: хезмәт коралы буларак сүз

Илдар Баязитовның әдәби иҗаты аның миссиясенең логик дәвамы булып тора. Ул администратор яки дин таратучы гына түгел, ә хәзерге дөньяда исламның ролен аңлаучы интеллектуал да.

Баязитовның берничә әһәмиятле хезмәте бар, шулар арасында:

• "Россия өммәте һәм махаллясы үткәндә, хәзерге һәм киләчәктә»

• «Традицион ислам: кризистан чыгу юллары»

• "Исламда социаль хезмәт"

• «Хәйриячелек – бәхеткә ачкыч».

Бу хезмәтләр дини һәм социаль мәсьәләләргә, Россия мөселман җәмгыятенең үсеш юлларына һәм традицион хәнәфи мәзһәбен саклауның мөһимлегенә багышланган. Үзенең мәкаләләрендә һәм гәвами чыгышларында ул еш кына татар халкының дине һәм милли үзенчәлеге бәйләнеше темасына мөрәҗәгать итә. Поэтик сәләте аның образына тирәнлек өсти, катлаулы рухи материаллар турында югары лирика теле белән сөйләргә мөмкинлек бирә, гәрчә аның гәвами эшчәнлегендә төп басым публицистика һәм социаль аналитикага ясалган булса да.